«Armeno-Georgica» միջազգային կոնգրեսը. Հայ-վրացական ակադեմիական երկխոսություն
Նախաբան և ռազմավարական համատեքստ
Հարավային Կովկասում ընթացող աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերի, տարածաշրջանային անվտանգային մարտահրավերների և ինքնության վերաձևակերպման պայմաններում առանցքային նշանակություն է ստանում դարավոր հարևանությամբ ու պատմամշակութային ընդհանրություններով կապված ժողովուրդների ակադեմիական և ինտելեկտուալ երկխոսությունը:
2026 թվականի սեպտեմբերի 2-4-ը Երևանում՝ «Holiday Inn Yerevan – Republic Square» համալիրում անցկացված «Armeno-Georgica. Հայ-վրացական պատմամշակութային առնչություններ. հնագույն ժամանակներից մինչև նոր շրջան» միջազգային կոնգրեսը դարձավ հետխորհրդային շրջանի ամենամասշտաբային, համակարգված և ռազմավարական գիտական նախաձեռնություններից մեկը: Կոնգրեսը կազմակերպվել էր ՀՀ ԳԱԱ «Գեղարդ» գիտավերլուծական հիմնադրամի և Թբիլիսիի Իվանե Ջավախիշվիլիի անվան պետական համալսարանի (ԹՊՀ) Պատմության և ազգագրության ինստիտուտի համատեղ ջանքերով:
Այս միջոցառումը դուրս է գալիս սովորական ակադեմիական համաժողովի շրջանակներից. այն միտված է հայ-վրացական գիտակրթական կապերի խորքային ինստիտուցիոնալացմանը, պատմական անցքերի ապաքաղաքականացված, սկզբնաղբյուրահեն վերլուծությանը և տարածաշրջանային մարտահրավերներին գիտականորեն հիմնավորված պատասխաններ ձևավորելուն: Կոնգրեսի ձևավորումով դրվեց երկամյա պարբերականությամբ անցկացվող միջազգային ֆորումի հիմքը, որը հերթագայությամբ հյուրընկալվելու է Երևանում և Թբիլիսիում՝ ստեղծելով հայագիտության, վրացագիտության և կովկասագիտության զարգացման կայուն հարթակ:
Կոնգրեսի անցկացմանն իրական աջակցություն է ցուցաբերել ՀՀ Բարձրագույն տեխնոլոգիաների և գիտության կոմիտեն, որը 2022 թվականից ի վեր Վրաստանի Շոթա Ռուսթավելիի անվան ազգային գիտական հիմնադրամի հետ համատեղ ֆինանսավորում է տասից ավելի հայ-վրացական գիտական նախագծեր: Սա վկայում է այն մասին, որ Հայաստանի և Վրաստանի պետական ու ակադեմիական ատյանները հումանիտար հետազոտությունները դիտարկում են ոչ միայն որպես լոկ գիտական գործունեություն, այլև որպես պետական-ռազմավարական հետաքրքրությունների, գիտական դիվանագիտության և տարածաշրջանային կայունության ապահովման կարևորագույն գործոն:
Գիտական կառուցվածքը և թեմատիկ ուղղությունները
«Armeno-Georgica» կոնգրեսի աշխատանքները ընթացել են միաժամանակ երեք զուգահեռ դահլիճներում (Hall 1, Hall 2, Hall 3), ինչը հնարավորություն է տվել ընդգրկելու հայ-վրացական պատմամշակութային առնչությունների ամբողջ սպեկտրը՝ նախապատմական ժամանակներից, անտիկ շրջանից և միջնադարից մինչև նոր ու նորագույն պատմության փուլերը: Զեկուցումները վերաբերել են հնագիտությանը, վիմագրությանը, ձեռագրական ժառանգությանը, դրամագիտությանը, եկեղեցական-դավանաբանական հարաբերություններին, քաղաքային մշակույթին և ճարտարապետական փոխազդեցություններին:
Կոնգրեսի ընթացքում ներկայացված զեկույցները բացահայտեցին հայ-վրացական պատմական փոխառնչությունների բազմաշերտ բնույթը: Մոնպելիեի համալսարանի հետազոտող Գրիգոր Փերաձեի զեկույցը նվիրված էր 18-րդ դարի վերջին Մադրասի հայկական խմբակի (Շահամիր Շահամիրյան և այլոք) և Վրաստանի Հերակլ II թագավորի միջև ծավալված քաղաքական ու դիվանագիտական նախագծին, որը նպատակադրված էր հայ-վրացական միացյալ ճակատով պետականության վերականգնմանն ու տարածաշրջանային ազատագրական պայքարին: Օքսֆորդի համալսարանի հետազոտող Սոֆիո Կադագիշվիլին անդրադարձել էր միջնադարյան հայկական և վրացական պատմագրության մեջ Մխարգրձելի-Զաքարյանների ինքնության խաչմերուկներին՝ ցույց տալով, թե ինչպես են երկու ժողովուրդների պատմիչները ընկալել և արձանագրել այս ականավոր իշխանական տան գործունեությունը: Թբիլիսիի պետական համալսարանի Պատմության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն, պրոֆեսոր Գիորգի Չեիշվիլին ներկայացրել է 11-12-րդ դարերի Բյուզանդական իմպերիալ գաղափարախոսության ազդեցությունը Վրաստանի և Հայաստանի քաղաքական լանդշաֆտի վրա: Բացի այդ, ներկայացվել են զեկույցներ Sanahin Monastery-ի և վրաց թագավորների 16-17-րդ դդ. հարաբերությունների (ըստ Սանահինի «Քյոթուկի»), ինչպես նաև 20-րդ դարի և 21-րդ դարի առաջին կեսի հայ-վրացական ճարտարապետական առնչությունների վերաբերյալ:
Գիտության ապաքաղաքականացումը և տարածաշրջանային մարտահրավերներին հակազդումը
Հարավային Կովկասում ընթացող աշխարհաքաղաքական զարգացումները հաճախ ուղեկցվում են պատմության քաղաքականացմամբ, պատմական փաստերի աղավաղմամբ և մշակութային ժառանգության յուրացման փորձերով: Այս համատեքստում «Armeno-Georgica» կոնգրեսի առանցքային ուղերձներից մեկը, որը հնչեցվել է «Գեղարդ» հիմնադրամի փորձագետների և կազմկոմիտեի անդամների կողմից, գիտության ապաքաղաքականացման և սկզբնաղբյուրահեն ակադեմիական դիսկուրսի ձևավորման imperative-ն էր:
«Գեղարդ» գիտավերլուծական հիմնադրամի վերլուծաբան, պատմաբան Գոռ Մարգարյանը շեշտել է, որ երբ պատմական կամ մշակութային խնդրահարույց հարցերը քննվում են բացառապես ակադեմիական հարթակում՝ առաջնորդվելով փաստերով և երկուստեք մասնագիտական մասնակցությամբ, դրանք դադարում են հանրային կամ քաղաքական դաշտում վեճի առարկա լինելուց: Սա թույլ է տալիս չեզոքացնել արտաքին մանիպուլյացիոն նարատիվները և թույլ չտալ, որ երրորդ ուժերը օգտագործեն պատմական անցքերը հազարամյա հարևանների միջև սեպ խրելու համար:
Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում տարածաշրջանային մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը: «Գեղարդ» հիմնադրամի իրականացրած հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանը պարբերաբար փորձեր է կատարում յուրացնելու տարածաշրջանային հուշարձանները: Օրինակ՝ Երևանի Կապույտ մզկիթի պարագայում ադրբեջանական կողմը փորձում է այն ներկայացնել որպես «ադրբեջանական հուշարձան», մինչդեռ Հայաստանը, Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ համագործակցությամբ, ապահովում է հուշարձանի պահպանությունը՝ դարձնելով այն հայ-իրանական մշակութային երկխոսության և կրոնական հանդուրժողականության խորհրդանիշ: Նմանատիպ յուրացման փորձեր են կատարվում նաև Artsakh-ի քրիստոնեական և Կովկասյան Ալբանիայի ժառանգության նկատմամբ: Հայ-վրացական միացյալ ակադեմիական ճակատի ձևավորումը թույլ է տալիս գիտական մակարդակով հակազդել պատմամշակութային կեղծարարություններին:
Հարակից միջոցառումներ. Կլոր սեղաններ, երիտասարդական չափումը և միջհամալսարանական ցանցերը
«Armeno-Georgica» կոնգրեսի ծրագիրը աչքի էր ընկնում իր բազմաշերտությամբ. ակադեմիական նիստերին զուգահեռ անցկացվեցին հատուկ թեմատիկ կլոր սեղաններ և երիտասարդական գիտաժողով, որոնք նպատակադրված էին ժամանակակից տարածաշրջանային խնդիրների քննարկմանը և ինստիտուցիոնալ գործընկերության ընդլայնմանը:
Երիտասարդական գիտաժողովի անցկացումը (Վարշավայի համալսարանի մասնակցությամբ) և դրան նախորդած ապրիլյան միջազգային աշխատաժողովները (Սիդլցեի համալսարանի հետ համատեղ) ապահովեցին հետազոտական լուրջ նախապատրաստական հենք: Այս նախաձեռնությունները թույլ տվեցին հայ և վրաց երիտասարդ հետազոտողներին ինտեգրվել միջազգային ակադեմիական ցանցերին, ինչը երկարաժամկետ կտրվածքով երաշխավորում է գիտական դպրոցների անխափան սերնդափոխությունը:
Մեդիա-էկոհամակարգը, միջազգայնացումը և հեռանկարային ազդեցությունը
«Armeno-Georgica» կոնգրեսն աչքի ընկավ բարձր միջազգային ընդգրկվածությամբ: Հայաստանից (ՀՀ ԳԱԱ Պատմության, Արևելագիտության, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտներ, Մատենադարան, ԵՊՀ, ՀՊՄՀ, ՀԱՀ, ՌՀՀ) և Վրաստանից (ԹՊՀ, Վրաստանի համալսարան, Անդրիա Օզնիաշվիլիի համալսարան) զատ, կոնգրեսին մասնակցում էին ավելի քան 100 գիտնականներ շուրջ 10 երկրներից: Մասնակիցների ցանկում էին ներկայացուցիչներ Ֆրանսիայից, Մեծ Բրիտանիայից, Լեհաստանից, Գերմանիայից, Չեխիայից, Բուլղարիայից, Ռումինիայից, Ճապոնիայից, Ռուսաստանի Դաշնությունից և Ուկրաինայից:
Ակադեմիական արդյունքների միջազգայնացման նպատակով Կազմկոմիտեն նախատեսել է հետևյալ հստակ քայլերը.
-
Ընտրված և գրախոսման փուլն անցած հոդվածների հրատարակում Scopus / Web of Science շտեմարաններում ընդգրկված միջազգային ակադեմիական ամսագրերում:
-
Անգլալեզու գրախոսվող էլեկտրոնային պարբերականի թողարկում:
-
Համագործակցություն միջազգային առաջատար հրատարակչությունների հետ («Brill», «Routledge», «Peeters»):
Կոնգրեսի տեղեկատվական լուսաբանումն իրականացվել է «Գեղարդ» հիմնադրամի բազմականալ մեդիա-էկոհամակարգի միջոցով: Հիմնադրամի պաշտոնական կայքէջում (եռալեզու՝ հայերեն, անգլերեն, ռուսերեն) և սոցիալական հարթակներում (Facebook, Instagram, YouTube, TikTok, Telegram, X) պարբերաբար հրապարակվել են տեսանյութեր, հարցազրույցներ, լուսանկարչական ռեպորտաժներ և զեկույցների սեղմագրեր: Միջոցառմանն ակտիվորեն անդրադարձել են տեղական և տարածաշրջանային ԶԼՄ-ները («Առավոտ», «Մեդիամաքս», Հայաստանի Հանրային ռադիո, «Ախալցխայի տեղեկատվական պորտալ», «Կիզակետ», ՀՀ ԳԱԱ պաշտոնական կայք), ինչը ապահովել է գիտական քննարկումների արդյունքների լայն հանրայնացումը:
Եզրահանգումներ և ռազմավարական առաջարկություններ
«Armeno-Georgica» միջազգային կոնգրեսի անցկացումը հաստատեց, որ Հայաստանը և Վրաստանը ունեն բավարար ակադեմիական ներուժ և պետական-ինստիտուցիոնալ պատրաստակամություն՝ պատմամշակութային ժառանգությունը դիտարկելու որպես տարածաշրջանային կայունության, փոխադարձ հարգանքի և ռազմավարական երկխոսության հիմնասյուն:
Գիտական քննարկումների և ներկայացված նյութերի համադրական վերլուծությունը թույլ է տալիս անել հետևյալ առանցքային եզրահանգումները.
-
Ակադեմիական ինստիտուցիոնալացում. «Armeno-Georgica» հարթակի հիմնումը որպես երկամյա պարբերական ֆորում (որը հերթագայվելու է Երևանում և Թբիլիսիում) լուծում է հետխորհրդային շրջանում առկա ակադեմիական կապերի հատվածականության խնդիրը:
-
Գիտության ապաքաղաքականացում և պատմական ճշմարտության պաշտպանություն. Սկզբնաղբյուրների վրա հիմնված երկկողմ ակադեմիական քննարկումները թույլ են տալիս չեզոքացնել պատմության քաղաքականացման փորձերը և հակազդել երրորդ երկրների կողմից իրականացվող պատմամշակութային յուրացումներին ու կեղծարարություններին:
-
Միջազգային ինտեգրում. Առաջատար միջազգային կենտրոնների (Օքսֆորդ, Մոնպելիե, Վարշավա, Սիդլցե) մասնագետների ներգրավումը բարձրացնում է հայագիտության և վրացագիտության միջազգային վարկանիշը:
Ապագա ռազմավարական զարգացման համար առաջարկվում է.
-
Թվային արխիվի ստեղծում. Հիմնել հայ-վրացական պատմամշակութային առնչություններին վերաբերող վիմագրերի, ձեռագրերի և հնագիտական տվյալների բաց, թվայնացված միացյալ շտեմարան:
-
Համատեղ կրթական ծրագրեր. ԵՊՀ-ի և ԹՊՀ-ի միջև ներդնել ասպիրանտական ու հետդոկտորական համատեղ կրթական ու հետազոտական ծրագրեր:
-
Աղբյուրագիտական ժողովածուների հրատարակում. «Armeno-Georgica» հարթակի շրջանակներում պարբերաբար հրատարակել հայ-վրացական պատմական առնչությունների վերաբերյալ բազմալեզու աղբյուրագիտական և պատմագիտական հատորներ:
Էդուարդ Այվազյան
